Bài sấm ký trên cây gạo làng Diên Uẩn

by Moc Lam Quan

Thiền sư Vạn Hạnh được coi là người có ảnh hưởng rất lớn đến cuộc đời và sự nghiệp của nhà vua Lý Công Uẩn. Trong rất nhiều lần được vua hỏi ý kiến nhà sư đều đưa ra những kế sách rất chính xác. Một trong những sự kiện khiến nhiều người khi nhắc đến thiền sư Vạn Hạnh đều nhớ đến, đó là bài sấm ký trên cây gạo làng Diên Uẩn. Bài thơ mang nội dung tiên đoán về việc suy tàn của nhà Lê và sự thay thế của nhà Lý.

Nguồn gốc cây gạo làng Diên Uẩn

Cây gạo làng Diên Uẩn (hay làng Dương Lôi – Tân Hồng – Từ Sơn – Bắc Ninh gắn liền với một số sự kiện lịch sử Việt Nam thế kỷ 10, 11 và tồn tại hơn 1000 năm tuổi.

Theo sách Thiền Uyển tập anh, cây gạo do thiền sư Đinh La Quý1Sư Đinh La Quý là học trò của sư Thông Thiện. Ông trụ trì tại chùa Song Lâm, làng Phù Ninh, phủ Thiên Đức, tức làng Phù Ninh, thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh hiện nay. trồng vào năm 936 thời Tiết độ sứ Dương Đình Nghệ ở chùa Châu Minh, làng Diên Uẩn thuộc hương Cổ Pháp (Bắc Ninh ngày nay).

Theo lời sư Đinh La Quý, là vì vào giữa thế kỷ 9, Cao Biền đắp thành Tô Lịch, biết đất Cổ Pháp có khí tượng đế vương, nên đã đào đứt sông Điềm và những ao Phù Chẩn ở 19 chỗ để trấn yểm. Sư đã khuyên Khúc Lãm lấp lại như xưa. Đồng thời, ông còn trồng một cây gạo tại chùa Châu Minh, làng Diên Uẩn để trấn chỗ bị đứt.

Chi tiết bài sấm ký trên cây gạo

Việt sử lược, có chép nội dung bài thơ chỉ có 8 câu:

Tiếng hán Phiên âm
樹根杳杳

木表青青

禾刀木落

十八子成

震宮見日

兑宮隠星

六七年間

天下太平

Thụ căn diểu diểu

Mộc biểu thanh thanh

Hòa đao mộc lạc

Thập bát tử thành

Chấn cung kiến nhật

Đoài cung ẩn tinh

Lục thất niên gian

Thiên hạ thái bình

Các sách về sử đời sau như Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Việt sử tiêu án, đều chép thêm hai câu nữa là: 東阿入地 (Đông a nhập địa) / 木異再生 (Mộc dị tái sinh) vào trước câu 震宮見日 (Chấn cung kiến nhật)

Bài thơ dịch nghĩa như sau

Gốc rễ thăm thẳm

Ngọn cây xanh xanh

Dao chặt cây rụng

Mười tám hạt thành

Cành đâm xuống đất

Cây khác lại sinh

Đông mặt trời mọc

Tây sao náu mình

Khoảng sáu, bảy năm

Thiên hạ thái bình

Bài sấm ký trên cây gạo

Hoa gạo (ảnh sưu tầm)

Giải nghĩa bài sấm ký

Sách Đại Việt sử ký toàn thư có ghi lời giải thích bài thơ như sau: 

“Thụ căn diểu diểu”, chữ “căn” nghĩa là gốc, gốc tức là vua, chữ “diểu” đồng âm với “yểu”, nên hiểu là yếu. 

“Mộc biểu thanh thanh”, chữ “biểu” nghĩa là ngọn, ngọn tức là bề tôi, chữ “thanh” âm gần giống với chữ thanh nghĩa là thịnh. 

Hòa, đao, mộc [ghép lại] là chữ Lê. Thập, bát, tử [ghép lại] là chữ Lý. 

“Đông A” là chữ Trần, “nhập địa” là phương Bắc vào cướp. 

“Mộc dị tái sinh” là họ Lê khác lại sinh ra. 

“Chấn cung kiến nhật”, chấn là phương Đông, kiến là mọc ra, nhật là thiên tử. 

“Đoài cung ẩn tinh”, đoài là phương Tây, ẩn cũng như lặn, tinh là thứ nhân. Toàn bộ mấy câu này ý nói là vua thì non yểu, bề tôi thì cường thịnh, họ Lê mất, họ Lý nổi lên, thiên tử ở phương đông mọc ra thì thứ nhân ở phương tây lặn mất, trải qua 6, 7 năm thì thiên hạ thái bình.

Bài thơ được người đời sau cắt nghĩa:

Câu 3: chữ Hòa (禾) + chữ Đao (刀) + chữ Mộc (木) ghép lại thành chữ Lê (黎). Câu 3 tiên đoán nghĩa cây đổ, nhà Tiền Lê mất.

Câu 4: chữ Thập (十) + chữ Bát (八) + chữ Tử (子) ghép lại thành chữ Lý (李). Câu 4 tiên đoán nhà Lý thay nhà Lê.

Câu 5: chữ Đông (東) ghép với bộ “Phụ” của chữ A (阿) thành chữ Trần (陳). Câu 5 tiên đoán họ Trần vào nước Việt làm vua.

Câu 6: cây khác lại sinh. Sấm ra đời thời Lê. Cây lê khác lại sinh, tiên đoán nhà Hậu Lê kế tục nhà Trần

Câu 7: phương Đông có mặt trời, ứng vào nhà Mạc khởi xuất từ phía Đông (Hải Dương) thay nhà Hậu Lê

Câu 8: sao náu mình phía tây. Có các ý kiến khác nhau về câu này. Có ý kiến cho rằng câu này chỉ chúa Trịnh đóng phủ ở phía tây kinh thành Thăng Long, “náu mình” là không ra mặt xưng vua nhưng lại nắm thực quyền. Có ý kiến cho rằng “phía tây” trong câu 8 chỉ nhà Tây Sơn.

Câu 9 và câu 10: có ý kiến cho rằng “lục thất” chỉ nhà Nguyễn, nhưng cũng có ý kiến cho rằng chưa có lời giải đáp cụ thể cho 2 câu này.

Tổng quát: bài thơ mang nội dung tiên đoán việc nhà Lý nối nghiệp nhà Tiền Lê, cũng như tên các triều đại kế tiếp trong lịch sử nhà nước phong kiến Việt Nam từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 20.

Điều đáng lưu ý là Việt sử lược ra đời vào thời Trần nhưng không chép 2 câu: “Đông a nhập địa, Mộc dị tái sinh” liên quan tới nhà Trần và nhà Hậu Lê. Vì vậy nhiều nhà nghiên  cho rằng:

  • Bài sấm này được làm ra để tạo dư luận cho Lý Công Uẩn lên ngôi;
  • Hai câu này do người đời sau (Trần, Hậu Lê) sáng tác xen thêm vào.

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Chính biên, Quyển I thì viết:

“Bờ cõi Bắc Nam tuy có khác, nhưng vận hội vẫn như nhau: nhà Lê thì có chuyện khoác áo long cổn, nhà Lý thì lời sấm truyền ghi trên thân cây, sao mà giống chuyện với bên Tống thế! Hay là người làm sử thấy thế, gò ép gán gẩm vào với nhau để cho thần dị câu chuyện, chứ trời kia có ý làm ra như thế đâu?”

Nguồn: Tổng hợp

Xem thêm:

You may also like