Sự suy vong của triều đình nhà Đinh

Từ sau sự kiện Đỗ Thích giết vua và Nam Việt vương, triều đình Hoa Lư bắt đầu lâm vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng. Trong khoảng thời gian chưa đầy một năm …

Từ năm Mậu Thân (968) đến cuối năm Đinh Sửu (977), quốc gia Đại Cồ Việt do Đinh Tiên Hoàng trị vì mới qua được 10 năm xây dựng. Đầu năm Mậu Dần (978), Đinh Tiên Hoàng “lập con nhỏ là Hạng Lang làm Hoàng thái tử, phong con thứ là Toàn làm Vệ vương”. Tháng Giêng “động đất”, tháng Hai “mưa đá”, tháng Sáu “náng hạn” … như một “điềm báo” bất ồn định của Vương triều1Toàn thư, tập I, sđd, tr. 157. Việc lập Hạng Lang làm Hoàng thái tử đã gây ra mâu thuẫn trong nội tộc: “Nối nghiệp dùng cợn đích là đạo thường muôn đời, bỏ đạo ấy chưa từng không gây loạn”. Đinh Liễn: “là con trường của vua, thuở hàn vi cùng chịu gian khẩ, đến khi định yên thiên hạ, ỷ vua muốn truyền ngôi cho, mới phong làm Nam Việt vương, lại từng xin mệnh và nhận tước phong của nhà Tống. Sau vua sinh con nhỏ là Hạng Lang, rất mực yêu quý, lập làm thái tử. Liễn vì vậy bất bình, sai người ngầm giết đi”2Toàn thư, tập I, sđd, tr. 157. Mùa Xuân, năm Kỷ Mão (979), Đinh Liễn giết Hạng Lang. Nhân cơ hội đó các thế lực muốn chiếm đoạt ngai vàng tìm cách lật đổ vương triều Đinh. Tiếp đến hành động giết vua Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn của Đỗ Thích đã bất ngờ giáng một đòn mạnh, đẩy vương triều Đinh vào thể lúng túng, cùng một lúc mất hai trụ cột quan trọng nhất của triều đình. Đỗ Thích vốn là cháu của Đỗ Cảnh Thạc – người đứng đầu một sứ quân từng bị Đinh Bộ Lĩnh tiêu diệt ở Thành Quèn, trang Liệp Hạ (nay thuộc Quốc Oai, Hà Nội). Sau khi nhà Đinh thiết lập, Đỗ Thích được vua Đinh Tiên Hoàng giao chức Lại (chuyên trông coi về giấy tờ), tiếp sau đó được giữ chức Chi hậu nội nhân, phục vụ trong hoàng cung. Sách Đại Việt sử ký toàn thư ghi: Đồ Thích “một đêm nằm trên cầu, bỗng thay sao sa rơi vào miệng, Thích cho là điềm tốt, bèn này ra ý định giết vua”3Toàn thư, tập I, sđd, tr. 157. Mùa Đông, tháng Mười năm Kỳ Mão (979), “nhân lúc vua ăn yến ban đêm, say rượu nằm trong sân, Thích bèn giết chết, lại giết luôn cả Nam Việt vương Liễn”4Toàn thư, tập I, sđd, tr. 157. Hành động giết vua Đinh Tiên Hoàng và Nam Việt vương Đinh Liễn của Đỗ Thích cuối cùng dã bị trừng trị, sử ghi: “Định quốc công Nguyễn Bặc sai người bắt đem chém ”5Sách Cương mục chép: “Đỗ Thích người Đại Đẽ, huyện Thiên Dàn”. Tài liệu của Bảo tàng Nam Định chép: “Theo gia phả họ Đỗ ở Đợi Đê, huyện Vụ Bản; sự tích đền Thảo Mã, xã Thanh Bình, huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam thì Đỗ Thích quê ở Đợi Đê, mồ côi cha mẹ và theo Đinh Bộ Lĩnh từ rất sớm và được tin dùng. Sau vụ sút hại vua Đinh và Đinh Liễn bị giáng là “thào mã”, chứ không bị giết”. Còn theo Kiều Long trong “Những tướng lĩnh cùa Lê Hoàn ở Thanh Hoá” thì: “Trong ghi chép của gia phả họ Đỗ ở xã Xuân Minh, huyện Thọ Xuân, linh Thanh Hóa: Đo Thích là cháu nội của sứ quân Đỗ Cảnh Thạc, sau vụ này Đỗ Thích chạy vào châu Ái. Dòng dõi của Đỗ Thích sau này có Đỗ Tứ Bình làm đến chức Trung thư môn hạ sanh, Đỗ Tinh làm Hộ bộ Thượng thư, dưới thời Trần” (“Lê Hoàn và 1.000 năm chống Tống”. Sở Văn hóa – Thông tin Thanh Hoá, xuất bản năm 1985, tr. 139, 140)..

Từ sau sự kiện Đỗ Thích giết vua và Nam Việt vương, triều đình Hoa Lư bắt đầu lâm vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng. Trong khoảng thời gian chưa đầy một năm, từ đầu năm Kỷ Mão (979) đến tháng 10, vương triều Đinh từ Hoàng thái tử Hạng Lang đến vua Đinh Tiên Hoàng, Nam Việt vương Đinh Liễn, đều bị giết hại. Biến cố lớn lao này khiến vương triều Đinh rơi vào một tình thế vô cùng rối ren. Đất nước mất hai trụ cột chính trong khi Đinh Toàn con trai út của Đinh Tiên Hoàng thì đang còn nhỏ tuổi (Đinh Toàn sinh năm 974). Trước tình hình triều chính đang không có người kế vị, những người có trọng trách quan trọng nhất của triều đình Hoa Lư lúc bấy giờ là Định quốc công Nguyễn Bặc, Ngoại giáp Đinh Điền, Thập đạo tướng quân Lê Hoàn… đã “rước Vệ vương Toàn lên ngôi Hoàng đế”6Toàn thư, tập I, sđd, tr. ! 58, 159.

Đất nước Đại Cồ Việt lâm vào tình trạng rối loạn, vua còn nhỏ tuổi, các thế lực chống đối đã và đang tiếp tục mưu đồ riêng để tranh giành quyền lực. Vệ vương Toàn lên ngôi, Lê Hoàn được cử làm Phó vương nhiếp chính. Từ đó, triều đình Hoa Lư lại nảy sinh mâu thuẫn giữa những người chủ chốt: “‘Định quốc công Nguyễn Bặc, Ngoại giáp Đinh Điền, Phạm Hạp ngờ Hoàn sẽ làm điều bất lợi cho vua nhỏ, bèn cùng nhau dấy binh, chia hai đường thủy bộ, muốn tiến về kinh đô ”7Toàn thư, tập I, sđd, tr. ! 58, 159. Nguyễn Bặc, Đinh Điền… đà tập hợp lực lượng ở Thanh Hóa8Toàn thư, tập I, sđd, tr. 159, chép: “Lê Hoàn chỉnh đốn quân lữ, đánh nhau với Điền, Bặc ở Tây Đô (Hoàn người Ái Châu, [sau lên ngôi] đóng đô ở Hoa Lư, cho nên sử gọi Ái Châu là Tây Đô). chuẩn bị tiến đánh Lê Hoàn. Trước hành động của Nguyễn Bặc, Đinh Điền, Lê Hoàn với “chức vị Phó vương nhiếp chính” đã chủ động xuất quân, đánh tan sự phản kháng cùa các thế lực này. Cũng trong năm đó, Ngô Nhật Khánh: “Nghe tin Tiên Hoàng băng, Khánh dẫn người Chiêm vào cướp ”9Toàn thư, tập I, sđd, tr. 159, chép: “Lê Hoàn chỉnh đốn quân lữ, đánh nhau với Điền, Bặc ở Tây Đô (Hoàn người Ái Châu, [sau lên ngôi] đóng đô ở Hoa Lư, cho nên sử gọi Ái Châu là Tây Đô). . “Đoàn quân cùa Ngô Nhật Khánh với hàng nghìn chiến thuyền theo đường biển định tiến vào kinh đô Hoa Lư, nhưng khi đến cửa biển Đại Ác và Tiểu Khang qua một đêm, gặp gió bão nổi lên, thuyền đều lật đắm, Nhật Khánh cùng bọn người Chiêm đều chết đuối. Hành động của Ngô Nhật Khánh đã bị thất bại thảm hại”10Đại Ác sau đổi là Đại An, nay thuộc huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định. Tiểu Khang nay thuộc huyện Yên Mô, tinh Ninh Bình..

Trong thời gian trên, ở phương Bắc, nhà Tống đã hoàn thành công cuộc thống nhất đất nước, nội bộ ổn định, khu vực miền Nam Trung Quốc cũng đã trở lại yên tĩnh, Tống Thái Tông đã cỏ điều kiện thực hiện âm mưu bành trướng, xâm lược phương Nam.

Đất nước vừa dẹp xong nội phản, ở phía Bắc nhà Tống lại đang gấp rút đưa quân sang xâm lược, nền độc lập tự chủ của Tổ quốc mới được hơn 40 năm xây dựng đang đứng trước những thử thách hiểm nghèo.

Trước tình thế đó, quân sĩ do Phạm Cự Lạng11heo Ngô Thì Sĩ, trong Đại Việt sử ký tiền biên: “Phạm Cự Lạng người huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương, ông nội là Chiêm, giữ chức Đông giáp tướng quân đời Ngô Quyền, cha là Man, Tham chinh đô đốc, anh là Phạm Hạp, Vệ úy đời Đinh Tiên Hoàng, người đã cùng Đinh Điền, Nguyễn Bặc chổng lại Lẽ Hoàn”. Tài liệu của Bảo tàng Nam Định cho biết: “Phạm Cự Lạng được Đinh Tiên Hoàng cử trấn giữ vùng Đọi Ác”. cầm đầu, tôn Lê Hoàn lên làm vua, tổ chức chống giặc. Dương Thái hậu thấy mọi người quy phục, bèn sai người lấy áo long cồn khoác lên người Lê Hoàn mời lên ngôi Hoàng đế.

Trong 42 năm, từ năm 938 đến năm 980, đất nước đặt dưới quyền quản lý của hai vương triều: vương triều Ngô (938 – 965) và vương triều Đinh (968 – 980). Vương triều Ngô ra đời từ sau sự kiện đánh đuổi quân Nam Hán, chôn vùi vĩnh viễn mộng xâm lăng, chấm dứt ngàn năm Bắc thuộc, mở đầu cho kỷ nguyên mới – độc lập, tự chủ. Vương triều Đinh ra đời với Đinh Tiên Hoàng đế từ sau sự nghiệp diệt loạn, hỗn chiến 12 sứ quân, thống nhất đất nước, thu giang sơn về một mối, mờ đầu cho việc xây dựng một nhà nước phong kiến quân chủ trung ương tập quyền của dân tộc ta. Tuy thời gian tồn tại không lâu, nhưng cả hai vương triều Ngô – Đinh đã kế tục sự nghiệp của họ Khúc, họ Dương, phát huy truyền thống dân tộc và thực sự có những đóng góp quan trọng trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, tạo thế và lực để đưa đất nước phát triển lên một tầm mới trong những thập niên đầu của kỳ nguyên độc lập tự chủ.

Từ Cổ Loa đến Hoa Lư, đất nước và dân tộc có những chuyển biến mạnh mõ về kinh tế – xã hội, là những minh chứng thể hiện bước phát triển mới trong ý thức dân tộc thông qua bộ máy quản lý quốc gia của Nhà nước quân chủ. Quá trình phục hưng đất nước đó đã vượt qua được nhiều thử thách khó khăn, tạo tiền đề cho quốc gia Đại Cồ Việt vững bước tiếp tục hành trình xây dựng một Nhà nước độc lập tự chủ, đù sức chiến thắng mọi kẻ thù, đưa đất nước tiến lên một tầm cao mới.

Nguồn: Lịch sử Việt Nam- Vũ Duy Mền

Xem thêm: