Tử siêu y thoại – Đởm lược cương quyết của người thầy thuốc

Bài viết sau được trích trong cuốn Tử siêu y thoại của lương y Nguyễn Tử Siêu. Kể về y án của Vương Mạnh Anh chữa bệnh Kính cho sản phụ sau sinh. 

Người thầy thuốc chữa bệnh, không những phải có học thuật tinh tường không sao nhãng thuyết cổ, mà cũng không câu nệ thuyết cổ, lại còn cần phải có Đởm lược mới nắm vững được lập trường, khỏi thấy sóng cả mà ra tay cheo. Xem y án của Vương Mạnh Anh, thấy có nhiều trường hợp ông chữa tài tình và cương quyết. Thí dụ:

Một người đàn bà vừa mới đẻ hôm trước, đến hôm sau bị ngay chứng đi tả, rồi phát nhiệt, kính quyết, hôn, cuồng. Mạnh Anh tới thăm, mạch Huyền, Hoạt, ác lộ vẫn ra như thường. Chẩn xong, Mạnh Anh nói: “Đây là một chứng bị phục thử từ thai tiền, thừa thế khi mới đẻ huyết hư, đờm trệ mà phát sinh. Liền cắt cho một thang lớn, nội dung có các vị như: Tê giác, Linh dương giác, Huyền sâm, Trúc diệp, Tri mẫu, Hoa phấn, Chi tử, Khổ luyện, Kim ngân hoa v,v.. Uống hết một thang khắp mình mọc lắm nốt lấm tấm đỏ mà chứng “kinh” khỏi, tinh thần cũng tỉnh táo. Rồi cho uống thêm vài thang khí vị “thanh túc” nữa, khỏi hẳn.

Xem y án trên này, ta nhận thấy: Sau khi đẻ mới có một ngày mà đã phát sinh chứng hậu khá nặng. Nếu gặp lưng y câu nệ thuyết “Sau khi đẻ ky hàn lương mà dùng ôn dược để dồn bỏ ứ huyết, hoặc dùng ôn dược để bổ nguyên khí vv.. thì bệnh tật càng thêm nặng, mà có khi không thể cứu. Mạnh Anh đối chứng dụng thuốc, cương quyết dùng phương pháp “thanh nhiệt tức phong”. Kết quả chỉ một thang mà thu được hiệu quả rõ rệt. Thật là vừa có Đởm lại vừa có Thức, Xem án này, cũng nhận thấy Manh Anh biện chứng luận tri rất tinh tế. Căn cứ vào vấn chẩn: “ác lô vẫn ra”, nên không dùng đến loại thuốc hành ứ; cán cứ vào “mạch Huyền”, nên biết là Can phong nội động; cán cứ vào “mạch Hoạt” nên biết là đờm nhiệt làm hại. Còn Sở dĩ dám đoán là “thai tiền phục thử” là căn cứ vào chứng “phát nhiệt, kính quyết” Vậy là có thể nói tóm lại rằng: “Đó là một bệnh án thai tiền phục thử, nhân sau khi đẻ, huyết hư, ân khuy, đờm trệ và kích động phong đương”. Về ý nghĩa sử phương thì là: “tức phong tư âm, rửa sạch và làm mát đởm nhiệt”.

Mạnh Anh kế thừa học thuyết “Sản hậu bệnh kính, lấy tự âm tức phong làm chủ yếu” của Diệp Thiên Sĩ và Ngô Cúc Thông mà vận dụng một cách linh hoạt. Ngô Cúc Thông có nói: “Trong Tâm: điển nói:
“Huyết hư mồ hôi ra, gân mạch không có gì nuôi dưỡng phong lại lọt vào làm cho càng thêm kính (thân thể cứng đờ), đó là bệnh tại Cân. Vong âm huyết hư, dương khí liền bị quyết (bị át lại lạnh đi), mà hàn tà lại làm cho tất át thêm, thì váng đầu và mờ mắt… Đó là bệnh tại Thần. Vỵ chứa tân dịch, để tưới khắp các Tạng; mất tân dịch thì Vỵ táo, Đại trường sẽ mất thấm nhuần, sinh ra chứng đại tiện khó. Đó là bệnh tại tân dịch. Ba loại bệnh trên tuy khác nhau, mà nguyên nhân do mất huyết và tân dịch thì như một. Và đều là những loại bệnh hiếm mà sau khi đẻ đều có thể có”. Tôi nghi ba loại bệnh trên, đều có thể sử dụng các bài như Tam giáp phục mạch, Đại, Tiểu định phong châu và Chuyên hấp cao làm chủ. Các bài đó đều chú trọng vào tư âm”. Như Ông Mạnh Anh chữa bệnh trên là chỉ bắt chước ý mà không sử dụng bài. Thật là “học cổ mà hóa”.

Tử siêu y thoại – Nguyễn Tử Siêu